Endotelial disfunktsiyaning erta biomarkerlari: yurak-qon tomir kasalliklarini tashxislash va boshqarishda klinik ahamiyati (O’ZBEKISTON KARDIOLOGIYASI, 2025)
Ushbu sharh yurak-qon tomir kasalliklarida (YQQK) endotelial disfunktsiyaning (ED) erta biomarkerlari bo‘yicha mavjud ilmiy dalillarni umumlashtiradi hamda ularning tashxis, prognoz va davolashdagi roliga urg‘u beradi. Azot oksidi biofoydalanishining kamayishi va yallig‘lanishning kuchayishi bilan tavsiflanadigan ED ateroskleroz, tromboz va miokard infarkti kabi hodisalarning qaytar reversibl boshlang‘ich bosqichi sifatida qaraladi. Endotelial faollashuvni aks ettiruvchi va YQQK xavfini prognoz qiluvchi aniqlangan biomarkerlar — adgeziya molekulalari, sitokinlar va yallig‘lanish markerlari — gipertenziyada ham foydaliligini ko‘rsatgan so‘nggi tadqiqotlar bilan tasdiqlangan. So‘nggi yillarda L-arginin hosilalari, xususan assimetrik dimetilarginin (ADMA), endogen azot oksidi sintaza inhibitiori sifatida o‘ziga xosligini va gipertenziya, diabet hamda YQQK holatlarida tomir funksional buzilishlari bilan bog‘liqligini ko‘rsatmoqda. AtheroGene va Framingham Offspring kabi klinik tadqiqotlar ADMA’ning yirik yurak-qon tomir hodisalar uchun prognoz qiymatini isbotladi. Kelajak yo‘nalishlari ADMA’ni sun’iy intellekt va omika yondashuvlari asosida yaratilgan ko‘p-biomarkerli panellarga integratsiya qilish orqali shaxsga yo‘naltirilgan tibbiyotda qo‘llashni taklif etadi, bu esa erta tashxis va standartlashtirishdagi bo‘shliqlarni bartaraf etishga yordam beradi. Qon oqimiga asoslangan dilatatsiya (flow-mediated dilation) va ultratovush markerlari kabi invaziv bo‘lmagan usullar biomarkerlarni subklinik YQQK baholashida to‘ldiradi. Umuman olganda, biomarkerga asoslangan strategiyalar yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olish va individual davolash samaradorligini oshirish imkonini beradi.