SI vositalaridan foydalanish siyosati
Sun’iy intellekt (SI) vositalaridan akademik nashriyotda foydalanish tobora rivojlanib borar ekan, jurnal “O‘zbekiston kardiologiyasi” ushbu sohadagi o‘zgarishlarni diqqat bilan kuzatib boradi. Jurnal nashriyotchisi Springer Nature zarur hollarda ushbu siyosatlarni qayta ko‘rib chiqadi va yangilaydi, shunda axloqiy me’yorlar, shaffoflik va ilmiy halollik ta’minlanadi. Ushbu siyosat mualliflik, tasvir yaratish va taqriz jarayonida SI dan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatmalarni belgilaydi hamda barcha ishtirokchilarning eng yaxshi amaliyotlar va huquqiy talablar bilan mosligini ta’minlaydi.
1. SI muallifligi
ChatGPT kabi yirik til modellari (LLM) jurnal mualliflik mezonlariga mos kelmaydi, chunki mualliflik ish uchun javobgarlikni anglatadi va bu javobgarlikni SI vositalariga yuklab bo‘lmaydi. Mualliflar qo‘lyozma mazmuni va yaxlitligi uchun javobgardir. Shu sababli LLM lar matn yaratish yoki tahrirlashda foydali bo‘lsa-da, ular ish muallifi sifatida ko‘rsatilmasligi kerak.
Mualliflikda SI dan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatmalar:
Agar LLM yoki boshqa SI vositasi tadqiqot jarayonida, masalan, qo‘lyozma bo‘limlarini yozish yoki tahrirlashda ishlatilgan bo‘lsa, bu “Metodlar” bo‘limida yoki bunday bo‘lim mavjud bo‘lmasa, qo‘lyozmaning boshqa tegishli qismida aniq ko‘rsatilishi kerak.
SI yordamida nusxa tahriri — inson tomonidan yaratilgan matnlarning o‘qilish qulayligi, uslubi, grammatika, imlo, tinish belgilari va ohangini yaxshilash — oshkor etishni talab qilmaydi. Biroq mualliflar matnning yakuniy versiyasi uchun to‘liq javobgar bo‘lishi kerak va tahrirlar mualliflarning asl ishiga mos bo‘lishi lozim.
Matnning yakuniy versiyasi uchun insoniy javobgarlik bo‘lishi shart, ya’ni mualliflar ishni tasdiqlashi va ularning intellektual hissasini aks ettirishini ta’minlashi kerak.
SI vositalari kontent yaratish yoki qoralamalarni tahrirlashda yordam berishi mumkin, ammo mualliflik inson zimmasida qoladi.
2. Generativ SI tasvirlari
Generativ SI orqali tasvir yaratish tez rivojlanayotgan soha bo‘lsa-da, mualliflik huquqi va ilmiy halollik bilan bog‘liq huquqiy va axloqiy muammolarni keltirib chiqaradi. Springer Nature amaldagi mualliflik huquqi qonunchiligi va axloqiy ko‘rsatmalarga qat’iy amal qiladi. SI tomonidan yaratilgan tasvirlar bo‘yicha huquqiy asoslar hozircha noaniq bo‘lgani sababli, jurnal generativ SI tasvirlarini nashr etishga ruxsat bermaydi, agar maxsus istisnolar qo‘llanilmasa.
Istisnolar:
Shartnomaviy kelishuvlar asosida qonuniy tasvir yaratish amaliyotiga ega agentliklardan olingan tasvirlar yoki vizual materiallar.
Bevosita SI haqida bo‘lgan maqolalarda muhokama qilinadigan tasvirlar yoki videolar. Bunday holatlar alohida tartibda ko‘rib chiqiladi.
Ilmiy jihatdan tekshiriladigan ma’lumotlarga asoslangan, manbasi ko‘rsatilishi, aniqligi tekshirilishi va axloqiy hamda mualliflik cheklovlariga mos keladigan generativ SI vositalaridan foydalanish.
Barcha istisnolar tasvir maydonida SI tomonidan yaratilgan deb aniq belgilanishi kerak.
Eslatma: Ushbu siyosat barcha turdagi tasvirlarga, jumladan video, animatsiya, fotosurat, ilmiy diagramma, fotoillyustratsiya, tahririy illyustratsiyalar (masalan, karikatura yoki chizmalar) hamda 2D/3D vizual tasvirlarga tatbiq etiladi. U jadval, diagramma yoki oddiy grafik kabi tasvir bo‘lmagan matnli elementlarga tatbiq etilmaydi.
SI orqali tasvirni o‘zgartirish: Agar SI vositalari mavjud tasvirlar yoki rasmlarni o‘zgartirish, yaxshilash yoki birlashtirish uchun ishlatilgan bo‘lsa, bu tegishli rasm osti izohida ko‘rsatilishi kerak. Bu shaffoflikni ta’minlaydi va har bir holatni alohida ko‘rib chiqishga imkon beradi.
3. Taqrizchilar tomonidan SI dan foydalanish
Taqrizchilar ilmiy nashr jarayonining muhim qismi bo‘lib, tahririy qarorlarni yo‘naltiradigan muhim ekspertiza va baholarni taqdim etadi. Generativ SI vositalari tez rivojlanayotgan bo‘lsa-da, ular muallif qo‘lyozmalarini inson nazoratisiz baholash uchun mos emas. SI vositalari dolzarb bilimlarga ega bo‘lmasligi, noto‘g‘ri, ma’nosiz yoki tarafkash ma’lumotlar yaratishi mumkin. Bundan tashqari, qo‘lyozmalar ko‘pincha maxfiy yoki mulkiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi va ular taqriz jarayonidan tashqariga chiqarilmasligi kerak.
Taqrizchilar uchun ko‘rsatmalar:
Taqrizda SI: Taqrizchilarga qo‘lyozmalarni baholash uchun generativ SI vositalariga yuklamaslik tavsiya etiladi. Generativ SI vositalariga taqdim etilgan ishning sifati, aniqligi yoki yaxlitligini baholashda tayanmaslik kerak.
SI dan foydalanishni oshkor qilish: Agar taqrizchi qo‘lyozmani baholashda yordam sifatida biror SI vositasidan foydalangan bo‘lsa, bu haqda taqriz hisobotida ko‘rsatishi kerak. SI vositalaridan foydalanish bo‘yicha to‘liq shaffoflik taqriz jarayonining ishonchliligi va xolisligini ta’minlaydi.
Jurnal taqrizchilarga ishida yordam berishi mumkin bo‘lgan SI vositalaridan xavfsiz foydalanish imkoniyatlarini o‘rganmoqda, biroq bu vositalar taqriz jarayonida insoniy qaror va nazorat o‘rnini bosa olmaydi.